برنامه ریزی شهر های ایرانی – اسلامی
برنامه ریزی شهر های ایرانی – اسلامی
کتابهای معرفی شده در این خصوص عبارتند از:
کتاب فارابی و سیر شهروندی انتشارات نفره اقای محمد منصور فرارکی
مبانی ورود و مدخلی بررود شهرهای ایرانی اسلامی-پر.فسور سیروس شفقی دو جلد
جامعه شناسی شهری – محمد تقی شیخی
مکاتب شهری –پروفسور شکوهی
کتاب زیبا-دکتر محمد نقی زاده شهر ومعماری اسلامی
درآمدی بر هویت اسلامی بر معماری و شهرسازی آقای عبدالحمید نقره کار
سرچشمه های جهان بینی وآیین شهرسازی ایرانی اسلامی مصطفی مومنی- فصلنامه تحقیقات جغرافیایی شماره 9
سر فصل
1 – نظری اجمالی به معیارهای ماهوی و سرشتی شهرهای سرزمینی اسلامی از صدر اسلام تا آستانه غرب گرایی
2- شهر و اسلام : سرچشمه های جهان بینی و آیین شهرسازی اسلامی
3- تنوع و سنخ های گوناگون شهرهای اسلامی
4- نقش وقف در تکوین و تداوم شهرهای اسلامی
5- آینده شهر نشینی و شهرگرایی در جهان اسلام
6- ویژگیهای منحصر به فرد شهرهای ایرانی – اسلامی
تحلیل ویژگیها و تفاوتهای شهرهای عربی – اسلامی و ایرانی – اسلامی
معیارهای بررسی شهرهای ایرانی اسلامی
واژه ها و اصطلاحات
1-شاکله شهری
2-هویت شهری
3-بافت شهری
4-ساخت شهری
5-آستانه شهری
6- تاسیسات شهری و تجهیزات شهری و…
اهداف رفتاری و هدفهای علمی از این درس عبارتند از:
آشنایی دانشجویان با مبانی فکری و اندیشه ایی و شکل گیری شهرهای اسلامی و امکان پیاده کردن آنها در برنامه ریزی شهری است.
قبل از اینکه به بیان واژه ها و اصطلاحات بپردازیم که هر کدام میتواند یک موضوع رساله دوره دکتری باشد ابتدا تحلیل هایی را که به شما کمک میکند تا در دوره دکتری از این تحلیل ها استفاده کنید این تحلیل ها را بیان میکنیم وبعد از ان به بیان واژه هاو اصطلاحات میپردازیم و سپس به سر فصل اول این درس را که در حقیت نظر اجمالی به معیارهای ماهوی و سرشتی شهرهای سرزمینهای اسلامی از صدر اسلام تا آستانه غرب گرایی است را مورد بررسی قرار میدهیم .
در فرایند تاریخی شهرها وکلا فرایند تاریخی هر واژه ایی ما با 4 تحلیل یا شناخت سر وکار داریم که به شرح ذیل است:
1- شناخت تکوینی است در شناخت تکوینی ارتباط پدیده شهر با گذشته آن مطرح است شما هنگامیکه میخواهید رساله خود را بنویسید حتما با شناخت تکوینی سرو کار دارید یعنی انتخاب موضوع ارتباط آن را با گذشته آن در نظر بگیرید .یعنی ارتباط پدیده شهر را با گذشته آن مورد بررسی قرار میدهیم .
از این نقطه نظر هست که در مورد شهرهای ایرانی- اسلامی و برنامه ریزی آنها ابتدا به گذشته شهرهای ایرانی از اولین شار یعنی شهرهای قبل از قرن نهم میلاد به عنوان شار مادی و شارپارسی در دوره هخامنشیان قرن هفتم تا چهارم قبل از میلاد و همچینن پیدایش نوشهر گرایی در شبکه شهری تحت عنوان شهر دولت پارسی – هلنی در قرن سوم قبل از میلاد و بعد از آن به شار پارتی در دوره دولت اشکانی و سپس شار پارتی – ساسانی و شهرهای دوران اسلامی خواهیم پرداخت.
پس اگر ما در امتحانات جامع دکتری گفتیم شناخت تکوینی را تعریف کنید شما باید ارتباط یک شهر را با گذشته ان مطرح بکنید.
2- شناخت ساختاری : در این تحلیل یا شناخت وضع موجود پدیده شهر مورد بررسی قرار میگیرد .شهرهای ایرانی اسلامی امروزچکونه هستند و چه وضعیتی را دارند چه مشخصاتی را دارند آیا با معیارهایی که در نظر گرفته شده مطابقت دارند یا خیر.
3- شناخت کارکردی : در شناخت کارکردی نقش و عملکرد پدیده شهر ایرانی اسلامی با دیگر پدیده ها مد نظر قرار میگیرد .
4- شناخت آینده نگر که کاملترین شناخت است و متاثر است از سه شناخت مطرح شده بالا که بیان شد.
پس با در نظر گرفتن سه شناخت و در نظر گرفتن چالشها ، مسائل و معضلات شهرها معمولا میپردازیم به مبحث شهرهای ایرانی اسلامی یکی از مباحثی که در زمینه علمی دانشجویان برنامه ریزی شهری و شهرسازی است که با ان در ارتباط هستند مبحث آینده نگری است از این جهت با توجه به مسائل و معضلاتی که وجود دارد دگرگونی و تحولات شهر ایرانی اسلامی را متیوان تخمین زد . شهر ایرانی اسلامی آینده چه شهری خواهد بود؟ آیا یک شهر خلاق است یا یک شهری دیگری؟
پس بنابراین چهار تحلیل وشناخت بیان شده بالا را در تمام دوران تحصیل دوران دکتری باید مورد توجه قرار گیرد .
مفهوم شهر و شاخص ها در مورد مفهوم شهر و شهرهای ایرانی- اسلامی
این مفهوم را در مکان یا عرصه میتوان تعریف کرد یعنی شهر در ظرفی بنام مکان خود رانشان میدهد که شاخص های حیاتی انسان مانند: تولید مثل اشتغال ،سکونت ،اموزش، تردد،استراحت و فراغت و دیگر مباحث در این محدوده مکانی شکل میگیرد گاه در بیان مفهومی شهر جمعیت شهر نقش مهمی را بازی میکند چنانجه در ایران در سال 1355 جمعیت 5000 نفر و در سال 1367 جمعیت 10000 وجود شهرداری را معرف تعریف شهر عنوان میکردیم و اکنون تعریف شهر بودن وجود شهرداری هست در شهرهای اسلامی در بدو ایجاد شهرها ملاک شهری بودن مساجد جامع بود پس ما مفهوم شهر را باآن آشنا شدیم .
اصطلاحتی که باید با آن آشنا شویم و باید دوره پایان نامه دکتری آشنا باشیم چه هستند:
شاکله شهری: شاکله شهری شکل ساختاری شهر است هر شهری دارای دو چهره است یکی چهره یا ظاهر یا سیمایی که ما آن را میبینم که این ظاهر و سیما همبستگی را در داخل شهر نشان میدهد یاوریها و کمکها را در داخل شهر شکل میدهد به این شاکله شهری گویند. مثل نمادها خیابانهایی که در داخل شهر هستند، علائم راهنمایی و رانندگی و غیره که علاوه بر این شهر دارای معنا است که شاکله باطنی شهر را تشکیل میدهد.
هویت شهری(باطن شهری) آنچه هویت و معنای شهر را میسازد در پس ظاهر شهر هست با احساس موجود انسانی سر وکار پیدا میکند احساس مکانی، احساس تعلق خاطر،احساس فردی تحت عنوان هویت شهری، نامگذاری میشود مثلا هنگامی که از شهر خود دور میشوید میگویید دلم هوای شهرم را کرده است این یعنی هویت شهری معناو بطن شهر را هویت شهر را تشکیل میدهد در پس ظاهر شهر هویت شهر نهفته است در پس ظاهر شهرهای ایرانی اسلامی در قلب شهرها را مساجد تشکیل میدادند که با جمع شدن مردم حس تعاون حس همکاری و احساسهای افراد نمود پیدا میکرد.
بافت شهری: هنکامی که از بافت شهری صحبت میکنیم به نحوه استقرار بناها و ساختمانهای شهری در هم تنیدگی این بناها ترکیب این بناها با یکدیگردر ارتباط با شبکه راهها و اساس شرایط محیطی بافت شهری را تعریف میکنیم پس بافت شهری به هم تنیده شدن و ترکیب ساختمانها با شبکه راهها بر اساس شرایط محیطی و اقلیم.
برنامه ها زلزله و غیره نشان میدهد بافت شهری میتواند شامل بافت قدیمی و بافت فرسوده شهری یا بافت جدید شهری یا بافت تاریخی شهری باشد پس با بافت شهری هم آشنا شدیم .
ساخت شهری: یک سری عوامل مثل عوامل اقتصادی، اجتماعی، عوامل زیست محیطی، فرهنگی ،سیاسی روی بافت شهری و شکل و فرم شهری تاثیر میگذارد، فرضا عامل اقتصاد میتواند روی بافت شهر تاثیر بگذارد و محله های مرفه و فقیر نشین را شکل بدهد محله های بالا شهر و پائین شهریا مثل محله مس گرها و یا محله زرگرها و یاعامل اجتماعی فرهنگی مثل شهر تهران که شمال شهر طبقات مرفه را شکل میدهد.
آستانه شهری : حد تحمل و تاب اوری شهری را بیان میکند چه از نقطه نظر اجتماعی، سیاسی، محیطی، فرهنگی پس بنابراین آستانه شهری حد و تحمل تاب اوری شهری را بیان میکند آستانه تحریک شهری میتواند آستانه شهر را به هم بریزد به این دلیل که شهر یک سیستم است و داری یک ورودی و خروجی است و زمانی تعادل پیدا میکند که این سیستم داخل دو کپه ترازو باشد و همسان با هم اگر ورودی ها بیشتر باشد مثلا ریزگردها زیاد باشد تاب اوری شهر به هم میخورد و سبب بروز بیماری ها و آشوبها و اعتراضات خیابانی خواهد شد که سبب بروز یکسری جرایانات ماند انقلاب و کودتا در شهرها و کشورها میشود .پس هیات حاکمه باید توجه زیادی به این موضوع داشته باشند چون شهر مانند یک موجود زنده است که در صورت سرایت بیماری در آن سبب بروز مشکلات عدیده ایی خواهد شد.
تاسیسات و تجهیزات شهری : تاسیسات شهری معمولا بررسی امکانات مانند برق، آب ،گاز و تلفن که زیر بنایی شهر را تشکیل میدهد و اما تجهیزات شهری که متفاوت از تاسیسات است وطیف گسترده ایی از خدمات عمومی شهر مانند مراکز اموزشی ،مراکز بهداشتی ،بیمارستانها ،درمانگاها کشتارگاهها، قسالخانه هاوغیره را شامل میشود.
خوانایی شهر : یکی از مباحث جدیدی است که مطرح گردیده است آن چیزی که باعث معرفی شهر میگردد مانند تابلوهای راهنمایی و رانندگی وجود مناره و گنبدها که نشان دادن شهرهای اسلامی است و وجود مسجد به عنوان مرکز شهر بیان کننده خوانایی شهر اسلامی است. پس وضوح بصری شهر و شناخت آثار شهری را که به هم وابسته هستند .خوانایی شهر یکی از مباحث مهمی است که برنامه ریزان شهری و شهرسازان کمتر به ان پرداخته اند شهر مانند یک کتاب است چطور میتوان آن را مطالعه کرد کتاب دارای یک عنوان است که نشان میدهد این کتاب در چه سالی چاپ شده چه نویسنده ایی داشته دارای چه محتویاتی است و غیره شهر هم عین یک کتاب است در حقیقت یک شهر از طریق خوانایی شهری قابل شناخت است.
سرزندگی شهری: وقتی از سرزندگی صحبت میکنیم میخواهیم ببینم تا چه اندازه شهر حامی نیازهای بیولوژیکی و اجتماعی انسان است.تا چه حد شهر زنده است. شهری را زنده گویند که میزان روشنایی مناسبی داشته باشد و افراد در ان امنیت و احساس امنیت مناسبی داشته باشند همچنین جنب و جوش و حرکت مردم در شهر است .در حقیقت سرزندگی نشان دهنده خوشبختی و یا بدبتی مردم در شهر را بیان میکند آنچه که بقائ موجودات را میسازد و بین محیط زیست و نیازهای انسانی ساختار ذهنی شهر را با ارزشها و مفاهیم شهری در ارتباط قرار میدهد سرزندگی شهری تناسب الگوی فضایی وزمانی شهر را با رفتار ساکنان شهر در ارتباط است. مانند شهرهای شبانه .
زیست پذیری شهری: به قابلیت سکونت شهر در زمینه های طبیعی مانند اقلیم مثل اینکه این شهر قابلیت آب و خاک را دارد اشاره دارد یا خیر مانند شهر رامشاریا شهر زابل، اما زیست پذیری در نظر گرفته نشده است و این شهری که برای پانصد هزار نفر تعبیه شده فقط 6 خانوار را در خود جای داده است خیابان کشی مناسب شده است ولی شهر فاقد آب مناسب است و آب باید با تانکر حمل شود و شهر قابل سکونت برای افراد ساکن در آن نیست و در زمینه های اجتماعی فرهنگی مانند امنیت مالی ، جانی و اخلاقی در شهر و احترام ساکنان به هم و مشارکت آنها در انجام امور ایا افراد ساکن احساس امنیت میکنند؟
عامل مذهب :به عنوان دین شالوده ایدئولوژی است هر جمعیتی دارای ایدئولوژی خاص خود هستند.
هر ایدئولوژی دارای جهان بینی خاصی هست ایدئولوژی شهرهای ایرانی شهرهایی که بر مبنای زرتشت بوجود آمده است دارای جهان بینی خاص خود هستند .شکل گیری شهرها مطمئنا بر اساس جهان بینی صورت میپذیرد که از شهری که شکل میگیرد این جهان بینی شکل گرفته است .مانند شهرهای هلنی که بر اساس جهان بینی شکل گرفته است و دارای مجسمه ها و فرهنگ و معیارهای مخصوص به خود هستند .
هر جهان بینی و ایدئولوژی روی مسائل خرد و کلان و تکوین آنها موثر است . هر جهان بینی و ایدئولوژی در همه سطوح در تکوین شهرها تاثیر گذار است شهرها ی مسیحی و کلیسا نوع شهرها را مشخص میکند و حتی خود کلیساها هم با هم متفاوت است و رنگ درون کلیسا نیز با هم متفاوت است رنگ کلیساهای پروتستان بسیار زیبا ساخته شده است که نگاه زیبا به جهان و زندگی را نشان میدهد با رنگهایی روشن و شاد که بیان کننده زندگی است در صورتیکه کلیساهای کاتالیک خاکستری و مرده است و مارا یاد مرگ می اندازد پس ایدئولوژی روی ساختار هم تاثیر میگذارد. جهان بینی مسیحیت شهرهای مسیحی را با مرکزیت کلیسا با رکن اصلی شهرها ایجاد میکند و جهان بینی اسلامی شهرهای اسلامی را با مرکزیت مسجد به عنوان کانون بوجود می آورد که کانون و مرکز و قلب شهرهای اسلامی است و مرکز گرد اوری افراد ساکن شهرو امت اسلامی را درشهر نشان میدهد ودر دین یهود کنیساها را داریم که جهان بینی بودایی معابد بودایی را شکل میدهد بسیاری از باورها و اعتقادات مردم در این مکانها و معابد خودش را نشان میدهد یا ایدئولوژی هندوها یا مدارس را بوجود میآورد یا کنفنسیوس که شهرهای چینی را به وجود می اورد پس همه این ایدئولوژیها بر روی شکل گیری شهرها تاثیر گذار هستند. مثلا شهرهای شهادت مانند مشهد که محل شهادت امام رضا یا شهر کربلا را نام برد. پس اولین عامل یعنی عامل مذهب که با ایئدولوژی و جهان بینی که آمیخته بودکه بر روی شهرها تاثیر گذار بوده است.پس هرایدئولوژی در سطح خرد و کلان بر روی مسائل فرهنگی و اجتماعی در تکوین شهرها میتواند تاثیر گذار باشد.
در ادامه شهرهای ایرانی و در نهایت شهرهای اسلامی را مورد بررسی قرار میدهم مثلا معماری نقش جهان اصفهان را می بینیم مثل ساختمان مسجد شیخ لطف الله که در قسمت شرقی میدان نقش جهان قرار گرفته است و ساختمان عالی قاپو که در قسمت غربی ساخته شده است چرا این دو جایشان را عوض نکرده اند ؟ معمار چه را میخواسته به مان نشان بدهد؟ حال این نکته به ذهن میرسد به چه دلیل این بنا به این صورت ساخته شده است ؟
این نوع معماری بیان کنند این موضوع است که نماد مذهب و دین همیشه از شرق طلوع میکند و در غرب غروب میکند دستگاه هیات حاکمه هستند.
2- عامل اقتصاد یا مادی : این عامل میتواند در تکوین شهرهای ایرانی اسلامی تاثیر گذار باشد بر چگونگی تولید و توزیع ثروت اشاره دارد گردش کالا را نشان میدهد نحوه عرضه و مصرف کالا را نشان میدهد مکانی که درحقیقت در شهرهای ایرانی اسلامی نشان داده است مطالعات که در مقیاس کلان جهانی و چه در قرنهای گذشته و قرون جدید بر نقش عامل اقتصاد بر تکوین شهرها اشاره میکند .پس عامل اقتصاد یک عامل بسیار مهم در تکوین شهرها هستند. سوپر مارکتها وسیتی سنترها پلادیوم ها ساختار شهر را تحت تاثیر قرار میدهد یا از غرب گرفته شده باشد یا مربوط به فرهنگ شرقی باشد اینها بسیار مهم است . برخی محققین شکل گیری شهرها را برا ساس عامل اقتصاد میدانند.برخی شکل گیری شهرها را از عوامل مادی و اقتصادی میدانند و معتقد هستند که اغلب شهرهای دوران باستان شهرهای ایرانی که بیان خواهیم کرد مانند شار مادی شار هخامنشی شار پارتی متاثر از عوامل مادی و اقتصادی هستند .بر اساس عامل غارت دفاع ایجاد گردیده اند.
3-سومین عامل که در تکوین شهرها تاثیر گذار است عوامل طبیعی : این عوامل مانند اقلیم ،محیط ، اقلیم توپوگرافی(ناهمواریها )آب ،مساله زمین لرزه در شکل گیری کانونهای زیستی تحت عنوان مورفولوژی شهری نقش مهمی را دارند .به عنوان مثال نزدیک شهر اریسمان در 5 کیلومتری شهر بادرود شهری از زیر خاک توسط یکی از جغرافی دانان بنام آقای داوود حسن علیان خارج میشود تحت عنوان صنعتی ترین شهر دنیا شهری بوده که درآن زمان دارای کارخانه ذوب فلز بوده است و در دنیا صتعتی ترین شهر جهان نام گرفته استو.مهمترین عاملی که در حقیقت این شهر را دگرگون کرد عامل زلزله بود یعنی یک عامل طبیعی باعث از بین رفتن شهر گریده است .از کجا متوجه شدند عامل زلزله شهر را دگرکون کرده از سفالهایی که در داخل کوره ها بود و سالم در داخل کوره مانده بود و فرصت پخت پیدا نکردند پس متوجه شدند عامل زلزله تاثیر گذار بوده است . برخی عوامل طبیعی مانند نشست زمین، عاملهای لغزش و ریزش ممکن است یک شهری را ببلعند و سالهای بعد دو مرتبه مشخص شوند .
شکل گیری شهر منوط به وجود این عناصر هست بدن توجه بدون این عناصر هیچ گونه شکل گیری کالبدی امکان ندارد مانند شهرهای ایران مرکزی با بادگیرها هر جاکه محل تلاقی رودخانه ایی بوده است شهری خودش را نشان داده است هنوز هم در ساماندهی فضایی نقش عوامل طبیعی دارای نقش مهمی است که از بین رفت هر کدام از این عوامل در بوجود آمدن یک شهر قدرتمند یا از بین رفتن یک شهر قدرتمند و یا از بین رفتن یک شهر قدرتمند خود را نشان بدهد.
مثل شهر دغیانوث در مکان جیرفت فعلی که با از بین رفت شهر دغیانوث شهر جیرفت به عنوان هندوستان ایران به جای ان شکل گرفت. شهر دغیانوث و تمدن صابونی در شهر جیرفت نشان میدهد کالاهایی که در این شهر ساخته میشده است و مردمی که در این شهرها زندگی میکردند که این عوامل تاثیر گذار هستند در شهرها .مانند کنار صندل جیرفت که این عوامل در شهرها بسیار حائز اهمیت است . متاسفانه برخی سود جو از کنار صندل جیرفت برخی زیر خاکی ها را استخراج کردند را به پاکستان فروخته اند و آن را به نام خود زده اند در صورتیکه اشیاء صابونی و مربوط به تمدن جیرفت است یا تمدن شهر سوخته و وجود انیمیشن در شهر سوخته که بسیار جالب است که نشان میدهد ما در ان زمان انیمیشن داشته ایم که جز عوامل طبیعی هستند و یا هیدرولوژی مانند آب که منشا آبادانی بسیاری از شهرهای ما است و شهرهای ساحلی و رودخانه ایی مانند اصفهان و اهواز پس بنابراین عوامل طبیعی در تکوین و شکل گیری شهرها تاثیر گذار هستند.
4-چهارمین عامل نقش هیات حاکمه در منشا شکل گیری شهرها حکام و ایدئولوژیهای مطرح از سوی آنها و شکل گیری شهرها در شکل گیری و مفهوم سازی شهر تاثیر گذار بوده است مانند شهرهای پایتختی و یا شهرهای نو بنیاد که توسط فاتحان بوجود آمد مانند شهر بصره که یک شهر نظامی بود که ایجاد شد.شهر اصفهان به جای شهر گی و یا شهر تهران که یک روستایی در کنار شهر ری توسط آقا محمد خان قاجار به عنوان پایتخت انتخاب میشود یا شهرهای مفتوحا اسلامی مانند بصره و قاهره که در جنوب شهر هلیو پولیس ایجاد شد و سپس قاهره در جای آن قرار گرفت یا شهر تازه ساز بغداد که مرکز خلافت امپروتوری عباسی و خلافت اسلامی بود و یا انتقال پایتخت از یک شهر قدیمی به شهر جدید مثل شهر سامره که در صد کیلومتری شمال بغداد ایجاد شد یا شهرهای نظامی مثل شهر رباط پایتخت کنونی کشور مراکش گاهی هم از نظر سیاسی برخی شهرها برای دستگاه خلافت دشواری ایجاد میکردند و حاکم دستور نابودی شهر را صادر میکرد مانند متوکل عباسی در نیمه قرن سوم دستور داد تا کربلا را ویران کردند و کربلای فعلی بر بروی کربلای قبل بوجود آمده است پس هرشهری که سبب از بین رفت حکومت حاکمه میشدند دستور نابودی ان را صادر میکردند.
یکی از نقشهای بسیار مهم که تحت عنوان صورات باطنی آن اشاره کردیم عامل هویت و تعلق مکانی است که این عامل در معنا بخشیدن به مفهوم شهر بسیار موثر است عامل مهمی در ماندگاری جمعیت یک شهر است و عامل در ماندگاری جمعیت یک محله است و تعلق مکانی به پدران و اجداد هویت طایفهایی را بوجود می آورد در منشا تشکیل شهرها نقش موثری را بازی میکند چه بسیار روستاهایی که با وجود هویتهای مکانی تبدیل به شهر شده اند ماند حسن اباد جرغویه یا از روستاهای نجف اباد بسیاری تبدیل به شهر شده اند پس هویت مکانی در ماندگاری افراد در شهر بسیار تاثیر گذار است مانند کوشک و وجود شیر تعلق خاطر مکانی را بوجود می آورد.پس نقش هویت در تعلق مکانی بسیار تاثیر گذار است.
عواملی که در شکل گیری شهرها از عامل مذهب تا اقتصاد گرفته تا عامل هویت همه اینها صدای یک شهر عامل هویت است شما هنگامی که در میدان نقش جهان و صدای چکش مسگرها که مولانا را به رقص سما در می اورد ما را به یاد بازار و صنعتگران می اندازد و بسیار مهم هستند .